Stel dat jouw organisatie besluit om aan de veiligheidscultuur te gaan werken. Misschien is er sprake van een toename in ernstige incidenten, een lage meldbereidheid of te weinig zichtbaar leiderschap. Dan is het goed om eerst de vraag te stellen: waar willen we eigenlijk naartoe?

Willen we een stap hoger komen op een veiligheidsladder? Willen we een betere meldcultuur, meer leiderschap op de werkvloer of een betere samenwerking met contractors? Of gaat het om een bredere gewenste verandering?

Een duidelijke stip op de horizon helpt. Dat hoeft geen lijst met twintig doelstellingen te zijn. Het gaat vooral om een gezamenlijk beeld van wat je uiteindelijk anders wilt zien in de dagelijkse praktijk.

Hoe ziet de gewenste situatie eruit?

Willen we dat de LMRA (Last Minute Risk Assessment) niet alleen wordt uitgevoerd omdat het moet, maar omdat medewerkers daadwerkelijk het nut ervan zien? Dat leidinggevenden vaker op de werkvloer aanwezig zijn en actief het gesprek over risico’s voeren? Dat contractors volgens dezelfde veiligheidsnormen werken als eigen medewerkers? Dat medewerkers risico’s en fouten durven melden zonder angst voor negatieve consequenties?

Of willen we dat een risicoanalyse leidt tot een goed gesprek in plaats van alleen een ingevuld formulier? En dat we na een incident niet eerst kijken naar de medewerker die betrokken was, maar ook naar de omstandigheden, systemen en organisatorische keuzes die hebben bijgedragen?

Vragen die kunnen helpen zijn: Waar willen we over drie tot vijf jaar aantoonbaar anders in zijn? Welk gedrag en welke werkwijzen horen daarbij? Hoe merken we dat we dichter bij ons doel komen?

Als je die gewenste situatie hebt beschreven, dan is voor mij de volgende vraag: is dit een concreet doel voor de komende jaren, of vooral een richting waar je steeds naartoe wilt werken?

Maak onderscheid tussen visie en concrete doelstellingen

Een visie geeft richting. Doelstellingen maken de eerstvolgende stappen concreet.

Binnen Lean wordt zo’n visie vaak aangeduid als True North: het ultieme doel waar een organisatie of team voortdurend naartoe werkt. Die True North is bewust ambitieus. Het is de stip op de horizon die richting geeft aan keuzes en verbeteringen, ook wanneer het uiteindelijke doel op korte termijn nauwelijks haalbaar lijkt.

Je zou het kunnen vergelijken met een ideaal als vrede op aarde. Misschien bereik je het nooit volledig, maar dat betekent niet dat je er niet naar zou moeten blijven streven.

Een visie van nul incidenten past voor mij goed binnen die gedachte. Daar bestaat onder veiligheidskundigen veel discussie over. Is nul incidenten wel realistisch? Als True North kan nul incidenten inspirerend werken. Het zegt vooral: we blijven ernaar streven. Na ieder incident vragen we ons af of we iets hadden kunnen doen om het te voorkomen en wat we ervan kunnen leren.

Als nul incidenten echter de doelstelling voor het komende jaar wordt, kan dat juist averechts of demotiverend werken. Zodra er één incident heeft plaatsgevonden, is de doelstelling immers al niet meer haalbaar. Daarnaast kan druk om het cijfer nul te halen ertoe leiden dat mensen incidenten minder gemakkelijk melden.

In een sterke veiligheidscultuur wil je precies het tegenovergestelde: er moet geen onnodige drempel zijn om slecht nieuws, fouten en risico’s te melden.

Een organisatie hoeft daarbij niet alles tegelijk te verbeteren. Voor mij werkt juist de combinatie goed van een duidelijke ambitieuze stip op de horizon en een beperkt aantal concrete speerpunten per jaar die je steeds dichter bij die stip brengen.

Wanneer is een veiligheidscultuurprogramma klaar?

Waarschijnlijk nooit helemaal. Ik vergelijk het vaak met afvallen. Je kunt veel moeite doen om op je gewenste gewicht te komen. Maar als je daar eenmaal bent, betekent dat niet dat je daarna alles kunt loslaten. Ook op gewicht blijven vraagt veel aandacht.

Een andere vergelijking is een steen die je een berg op rolt. Zodra je hem loslaat, rolt hij weer een stuk terug. Zonder aandacht bestaat altijd het risico dat oude gewoonten terugkeren. Dat geldt naar mijn idee ook voor veiligheidscultuur.

Dus mijn advies voor een veiligheidscultuurprogramma is: kies gezamenlijk een ambitieuze stip op de horizon en werk daar ieder jaar met een beperkt aantal concrete speerpunten naartoe.

Wat is jullie stip op de horizon als het gaat om veiligheidscultuur?