Ik geef eerlijk toe: ook ik ben weleens langs een onveilige situatie gelopen zonder er op dat moment iets van te zeggen. Gelukkig wezen collega’s me daarop. Dat zette mij aan het denken over mijn eigen rol als leider. Die rol heb je als veiligheidskundige zeker, of je nu manager bent of adviseur. Wanneer je als veiligheidskundige een onveilige situatie ziet en niets doet, ontstaat al snel de indruk dat die kennelijk acceptabel is.

Leiderschap in veiligheid gaat echter verder dan voorbeeldgedrag. Het gaat ook over de prioriteiten die worden gesteld, de middelen die beschikbaar worden gemaakt en of mensen zich vrij voelen om risico’s en fouten bespreekbaar te maken.

Een organisatie kan een volledig managementsysteem hebben, maar uiteindelijk bepalen mensen of dat in de praktijk werkt. Leiderschap bepaalt voor een belangrijk deel of afspraken op papier blijven staan of ook daadwerkelijk worden nageleefd.

Wat is leiderschap en waarom is het belangrijk?

Voor mij gaat leiderschap over invloed uitoefenen, richting geven en verantwoordelijkheid nemen voor wat binnen je invloedsfeer ligt.

Leiderschap is belangrijk voor veiligheid omdat mensen niet alleen kijken naar regels en procedures, maar ook naar wat anderen doen. Vooral het gedrag van leidinggevenden heeft veel invloed op wat medewerkers werkelijk belangrijk vinden.

Iedereen is een leider

Leiderschap is niet alleen iets voor mensen met een leidinggevende functie. Senior management heeft natuurlijk een andere verantwoordelijkheid dan een adviseur, maar iedereen kan vanuit zijn eigen rol leiderschap tonen. Een monteur die een klus niet start omdat de werkvergunning niet klopt, toont leiderschap. Net als een medewerker die een leidinggevende aanspreekt of zelf een verbetering voorstelt.

Daarnaast zijn er informele leiders: collega’s naar wie anderen luisteren en die soms meer invloed op gedrag hebben dan hun formele positie doet vermoeden.

Voor HSE is de vraag daarom denk ik breder dan hoe je leiderschap bij directie en management versterkt: hoe creëer je een organisatie waarin collega’s op alle niveaus leiderschap voor veiligheid laten zien?

Best practices: leiderschap in de organisatie versterken

Ik heb de volgende goede voorbeelden gezien in mijn praktijk:

Maak duidelijk welk leiderschap je verwacht: Vertaal samen (management, medewerkers en QHSE) wat leiderschap voor veiligheid in de eigen organisatie betekent en welk concreet gedrag daarbij hoort. Denk aan het goede voorbeeld geven, zichtbaar zijn op de werkvloer, doorvragen bij afwijkingen, veiligheidsacties opvolgen, onveilige situaties niet gedogen, medewerkers ondersteunen wanneer zij werk stilleggen en waardering uitspreken voor zaken die goed gaan. Medewerkers kijken naar waar hun leidinggevende aandacht voor heeft, welke vragen hij of zij stelt en welk gedrag hij of zij accepteert. Je kunt het gewenste leiderschap ook vertalen naar kernwaarden als dat past bij de organisatie, maar het belangrijkste is dat dit gedrag herkenbaar wordt in de dagelijkse omgang met elkaar.

Begin bij directie en management: Betrek directie en management vanaf het begin als je leiderschap in de hele organisatie wilt versterken. Spreek af dat zij deelnemen aan bijvoorbeeld veiligheidsrondes, audits en risicoanalyses. Betrek hen ook actief bij gedrag- en cultuurprogramma’s. Een veiligheidscultuurworkshop heeft meer effect wanneer een manager zelf deelneemt aan het gesprek dan wanneer hij alleen de opening doet en daarna weer vertrekt. Zorg daarnaast dat belangrijke HSE-projecten zichtbare steun krijgen van het management. Juist wanneer veiligheid tijd of geld kost, laat hun betrokkenheid zien welke prioriteit werkelijk wordt gegeven.

Maak veiligheid zichtbaar in de communicatie van leiders: Wat directie en management aandacht geven, krijgt aandacht in de organisatie. Laat veiligheid daarom regelmatig terugkomen in bijeenkomsten, toolboxen, nieuwsbrieven en andere communicatie. Beperk dit niet tot incidenten, maar besteed ook aandacht aan risico’s, verbeteringen, geleerde lessen en goed gedrag. Zo wordt zichtbaar dat veiligheid onderdeel is van het gewone werk en niet alleen een onderwerp van HSE.

Train leiderschap, maar verwacht niet alles van een training: Een leiderschaps- en gedragstraining kan helpen bij onderwerpen als voorbeeldgedrag, aanspreken, luisteren en feedback ontvangen. Maar niet ieder gedrag laat zich simpelweg trainen. Mensen verschillen in hoe gemakkelijk zij een collega of leidinggevende aanspreken, en ook machtsverhoudingen, groepsdruk en eerdere ervaringen spelen een rol. Wees daarom voorzichtig met verwachtingen als ‘ik spreek anderen aan en laat mij aanspreken’. Zo’n uitspraak legt veel verantwoordelijkheid bij het individu, terwijl de omstandigheden die de organisatie creëert minstens zo belangrijk zijn. Een training alleen verandert een organisatie niet. Kijk daarom ook naar managementgedrag, doelstellingen en de dagelijkse praktijk. HSE kan helpen om tegenstrijdigheden tussen het gewenste leiderschap en die praktijk zichtbaar te maken.

Zorg dat leiders zichtbaar zijn waar het werk plaatsvindt: Zichtbaarheid van management op de werkvloer is belangrijk. Leidinggevenden moeten weten wat er werkelijk gebeurt en medewerkers moeten merken dat zij geïnteresseerd zijn in hun werk en de bijbehorende risico’s. Managementrondes zijn daarvoor een goed middel, mits op de juiste manier ingericht. Help leidinggevenden goede gesprekken te voeren: waar maken medewerkers zich zorgen over, welke regels zijn moeilijk uitvoerbaar en wat kan beter? Het gaat vooral om luisteren en begrijpen. Zorg vervolgens voor opvolging. Wanneer medewerkers steeds hetzelfde probleem noemen en er niets gebeurt, verliest een ronde snel zijn waarde. HSE kan faciliteren, maar de leidinggevende moet eigenaar blijven van het gesprek en de opvolging.

Zorg dat mensen zich durven uitspreken: Voor veiligheid is het belangrijk dat problemen vroeg boven tafel komen. Dat vraagt niet alleen iets van degene die zich uitspreekt, maar vooral ook van de reactie daarop. Let als QHSE daarom op wat er gebeurt wanneer medewerkers risico’s, fouten of kritiek naar voren brengen. Wordt er geluisterd? Wordt het signaal onderzocht? Volgt er terugkoppeling? En hoe reageert een leidinggevende wanneer hij of zij zelf wordt aangesproken? Een defensieve reactie kan de bereidheid om zich een volgende keer uit te spreken snel verminderen. De eerste reactie op slecht nieuws zegt daarom vaak veel over de werkelijke openheid in een organisatie.

Breng informele leiders in beeld: In ieder team zijn medewerkers naar wie anderen luisteren. Dat kan een ervaren operator zijn, een uitgesproken monteur of iemand die veel vertrouwen geniet bij collega’s. Deze informele leiders kunnen veel invloed hebben op veiligheidsgedrag. Betrek hen daarom bij verbetertrajecten, workshops en veranderingen. Zij kunnen niet alleen helpen om veranderingen te ondersteunen, maar ook een waardevolle kritische stem vanuit de praktijk zijn.

Waardeer zichtbaar leiderschap: Een medewerker die werkzaamheden stillegt omdat iets niet klopt, laat leiderschap zien. Hetzelfde geldt voor iemand die een collega aanspreekt, een probleem meldt of een verbetering voorstelt. Maak zulke voorbeelden zichtbaar. Een oprecht compliment van een leidinggevende maakt duidelijk welk gedrag de organisatie waardeert.

Zorg dat systemen het gewenste leiderschapsgedrag ondersteunen: Je kunt medewerkers vragen het werk stil te leggen wanneer iets niet veilig is, maar dan moet de organisatie hen ook steunen wanneer dat productie kost. Kijk daarom naar doelstellingen, KPI’s, planning, budgetten en beoordelingssystemen. Als die systemen ander gedrag stimuleren dan wat de organisatie op het gebied van veiligheid zegt te verwachten, wordt goed leiderschap onnodig moeilijk gemaakt.

Tot slot

Iedereen is een leider. Gelukkig maar, want leiderschap is voor veiligheid te belangrijk om alleen aan leidinggevenden over te laten.

HSE kan helpen om leiderschap te versterken. Door duidelijk te maken welk gedrag wordt verwacht, leidinggevenden bewust te maken van hun invloed, informele leiders te betrekken en ervoor te zorgen dat mensen zich durven uitspreken.

Goed leiderschap zorgt ervoor dat veiligheid niet alleen een afspraak op papier is, maar iets waarvoor mensen op alle niveaus verantwoordelijkheid nemen.